📘 ซีรีส์ออกแบบ IoT Product · EP.22/70 · บทที่ 3: ไฟเลี้ยง แบตเตอรี่ การสื่อสาร และต้นแบบแรก
ตอนนี้ตอบคำถามว่า อุปกรณ์ควร "พูดภาษาอะไร" กับคลาวด์ หลังจากที่ EP.21 เราเลือกช่องทางวิทยุไปแล้ว (ภาพรวมทั้งซีรีส์ดูได้ที่ EP.1)
สองแนวคิด: ถาม-ตอบ กับ ประกาศ-ติดตาม
HTTP ใช้แนว Request/Response (ถาม-ตอบ) อุปกรณ์ต้องเป็นฝ่ายเปิดคุยก่อนทุกครั้ง ส่งข้อมูลไปหนึ่งก้อน รอคำตอบ แล้วตัดสาย ข้อดีคือเข้าใจง่าย เซิร์ฟเวอร์เว็บทั่วไปรับได้เลย ข้อเสียคือ คลาวด์สั่งเครื่องไม่ได้จนกว่าเครื่องจะถามเข้ามาเอง
MQTT ใช้แนว Publish/Subscribe (ประกาศ-ติดตาม) ทุกเครื่องต่อค้างไว้กับตัวกลางที่เรียกว่า broker ใครอยากส่งก็ "ประกาศ" ลงหัวข้อ (topic) ใครสนใจก็ "ติดตาม" หัวข้อนั้น ข้อความจึงวิ่งได้สองทางทันทีผ่านการเชื่อมต่อเดียว เหมาะกับงานที่ต้องสั่งเครื่องหรือรู้สถานะแบบเรียลไทม์ มาตรฐาน MQTT ดูแลโดย OASIS (เวอร์ชันที่ใช้กันคือ 3.1.1 และ 5.0)
CoAP เป็นมาตรฐานของ IETF (RFC 7252) หน้าตาคล้าย HTTP แต่ตัวเล็กกว่าและวิ่งบน UDP เหมาะกับอุปกรณ์ทรัพยากรน้อยมากหรือโครงข่ายที่ส่งก้อนเล็ก ๆ อย่าง NB-IoT แต่เครื่องมือและบริการคลาวด์ที่รองรับมีน้อยกว่าสองตัวแรกมาก
| โจทย์ | เหมาะกับ |
|---|---|
| ส่งข้อมูลนาน ๆ ครั้ง ไม่ต้องสั่งเครื่อง ใช้เว็บเซิร์ฟเวอร์ที่มีอยู่ | HTTP |
| ต้องรู้ทันทีว่าเครื่องหลุด หรือต้องสั่งเครื่องจากคลาวด์ | MQTT |
| เครื่องเล็กมาก ใช้ซิม NB-IoT และอยากให้แพ็กเก็ตเล็กที่สุด | CoAP |
QoS: ส่งแล้วต้อง "ถึงแน่" แค่ไหน
QoS (Quality of Service) คือระดับการรับประกันการส่งของ MQTT มี 3 ระดับ
- QoS 0 ส่งครั้งเดียวไม่รอยืนยัน ข้อความอาจหายได้ แต่เบาที่สุด
- QoS 1 ส่งจนกว่าจะได้รับการยืนยัน ถึงแน่ แต่อาจได้ซ้ำ ฝั่งรับต้องรับมือข้อความซ้ำเอง
- QoS 2 จับมือ 4 จังหวะเพื่อให้ถึงครั้งเดียวพอดี แต่ช้าและกินเน็ตที่สุด
กฎง่าย ๆ คือ ข้อมูลที่ส่งถี่และค่าใหม่มาแทนค่าเก่าได้ ใช้ QoS 0 ส่วนเหตุการณ์ที่หายไม่ได้ ใช้ QoS 1 แล้วใส่เลขลำดับหรือเวลาให้ฝั่งรับตัดตัวซ้ำ ในงานจริง QoS 2 แทบไม่จำเป็น และ broker บางเจ้าไม่รองรับด้วย
Retained Message: ข้อความล่าสุดที่รอคนมาอ่าน
ปกติ broker ส่งต่อข้อความแล้วลืม ถ้าติดธง retained broker จะจำข้อความล่าสุดของหัวข้อนั้นไว้ 1 ข้อความ ใครมาติดตามทีหลังจะได้รับทันที ไม่ต้องรอรอบถัดไป
เหมาะกับ สถานะ เช่น ออนไลน์/ออฟไลน์ หรือค่าตั้งที่เครื่องต้องรู้ตอนเปิดเครื่อง ไม่เหมาะกับ คำสั่ง เพราะเครื่องที่รีบูตจะได้คำสั่งเก่าซ้ำ
Last Will: ให้ broker ประกาศแทนเมื่อเครื่องหายไป
Last Will (LWT) คือข้อความที่เครื่องฝากไว้กับ broker ตั้งแต่ตอนเชื่อมต่อ ถ้าเครื่องหลุดแบบไม่บอกลา (ไฟดับ เน็ตล่ม) broker จะประกาศข้อความนี้แทน broker รู้ว่าเครื่องหลุดจาก keep alive คือเครื่องต้องส่งสัญญาณชีพตามรอบที่ตั้ง ถ้าเงียบเกินราว 1.5 เท่าของรอบ จะถือว่าหลุด
# ตั้ง Last Will ก่อนเชื่อมต่อ (paho-mqtt)
client.will_set("farm/F01/status", "offline", qos=1, retain=True)
client.tls_set()
client.connect(BROKER, 8883, keepalive=60)
client.publish("farm/F01/status", "online", qos=1, retain=True)
client.publish("farm/F01/env", payload, qos=0)
ตั้ง Last Will เป็น offline แบบ retained คู่กับประกาศ online แบบ retained ทุกครั้งที่ต่อติด หน้าเว็บที่เปิดทีหลังจะเห็นสถานะล่าสุดทันที
ลองใช้กับโปรเจกต์ตัวอย่าง: ตัวเฝ้าโรงเห็ด
ตัวเฝ้าโรงเห็ดต้องการสองอย่างที่ HTTP ทำได้ไม่ดี คือ แจ้ง "เครื่องเงียบ" ให้เร็ว และเผื่อ รุ่น 2 ที่สั่งปั๊มพ่นหมอก จึงเลือก MQTT บนการเชื่อมต่อเข้ารหัส แล้วแบ่ง QoS ตามชนิดข้อมูล
- ค่าอุณหภูมิ/ความชื้นรายรอบ → QoS 0 เพราะอีกไม่กี่นาทีมีค่าใหม่มาแทน หายสักค่าไม่กระทบกราฟ
- เหตุการณ์ค่าหลุดช่วง → QoS 1 เพราะเป็นตัวจุดแจ้งเตือน LINE หายไม่ได้ ใส่เวลาของเหตุการณ์ไว้ให้คลาวด์ตัดตัวซ้ำ
- ข้อมูลย้อนหลังที่เก็บไว้ช่วงไฟดับ → QoS 1 ส่งทยอยหลังต่อติด
- สถานะ online/offline → QoS 1 + retained + Last Will
ส่วน keep alive ตั้งราว 60 วินาที แปลว่าเครื่องหลุดแล้ว broker จะรู้ภายในราว 90 วินาที ซึ่งเร็วพอสำหรับโรงเห็ดและไม่เปลืองเน็ต แต่คลาวด์ยังต้องมี heartbeat ซ้อนอีกชั้น เผื่อเครื่องยังต่ออยู่แต่ค้างจนไม่ส่งค่า ส่วนการตัดสินใจว่าจะแจ้งคนเมื่อไร ลงลึก EP.36
กับดักที่เจอบ่อย: ใช้ client ID ซ้ำกันทุกเครื่อง (เช่นค่าตั้งต้นจากโค้ดตัวอย่าง) broker จะเตะเครื่องเก่าออกทุกครั้งที่อีกเครื่องต่อเข้ามา เครื่องหลุด-ต่อสลับกันไม่จบ และ Last Will จะยิงรัว ๆ ให้ client ID มาจากรหัสประจำเครื่องเสมอ
เช็กลิสต์ก่อนไปตอนถัดไป
- ตอบให้ได้ว่าสินค้าของคุณต้องสั่งเครื่องจากคลาวด์หรือไม่ ถ้าไม่ต้อง HTTP อาจพอ
- แยกข้อมูลของเครื่องเป็นกลุ่ม "ค่าใหม่แทนค่าเก่าได้" กับ "หายไม่ได้" แล้วกำหนด QoS
- ตั้ง Last Will + สถานะ retained แล้วลองถอดปลั๊กต้นแบบ จับเวลาว่าคลาวด์รู้ภายในกี่วินาที
- ตรวจว่า broker ที่จะใช้รองรับ QoS และขนาดข้อความที่ต้องการ
เลือก MQTT เมื่อต้องรู้สถานะหรือสั่งเครื่องแบบทันที แล้วใช้ QoS ให้ตรงกับความสำคัญของข้อมูล — Last Will คือของที่ทำให้ "เครื่องเงียบ" กลายเป็นการแจ้งเตือนได้จริง
ตอนต่อไป — EP.23: MQTT, HTTP หรือ CoAP (2): ออกแบบ Topic และ Payload ให้ขยายได้และประหยัดเน็ต
อยากให้ทีมช่วยออกแบบอุปกรณ์ IoT เฉพาะงานของคุณ ดูบริการได้ที่ /iot หรือปรึกษาฟรีที่ /consult และทัก LINE @spvtech
